پایگاه خبری فانوس | خبری تحلیلی اجتماعی فرهنگی سیاسی | لزوم تحکیم جایگاه اجتماعی علوم انسانی

سلسله یادداشت‌های انتقادی درباره رویکرد نظام آموزش به علوم انسانی (۷)

لزوم تحکیم جایگاه اجتماعی علوم انسانی

سرویس فرهنگی و هنری - چه عواملی می‌توانند سایه بحران را از سر علوم انسانی کم کنند؟ پاسخ به این سوال نیازمند بازبینی وقایعی است که باعث به وجد آمدن اوضاع فعلی شده است.

فانوس _ سروش ستایش : چندی قبل چهارمین کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی توسط پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و با درجه‌ی علمی ـ پژوهشی در چهار محورهای میان‌رشته‌ای: «فلسفه و روش‌شناسی علوم انسانی اسلامی»، «مدیریت تحول علوم انسانی»، «تمدن نوین اسلامی»، «آموزش و پرورش و تحول بنیادین در علوم انسانی» و در محورهای رشته‌ای: اقتصاد اسلامی، تعلیم و تربیت اسلامی، جامعه‌شناسی و ارتباطات اسلامی، روانشناسی اسلامی، علوم سیاسی اسلامی، فقه و حقوق اسلامی، مدیریت اسلامی، هنر و معماری اسلامی برگزار گردید.

ذکر عناوین و محورهای برگزاری همایش بسیار مهم است زیرا همان‌طور که مشاهده کردید، غالب محورها و مباحث مطرح شده، از جمله شعوب بنیادین‌ علوم انسانی به شمار می‌روند. آن هم علوم انسانی که ذیل بی‌توجهی به محتوا و ناکارآمدی تولیداتش، و سیل ترجمه بی رویه در حوزه‌های مختلف در آن، تبدیل به یک قالب و فرم صوری برای پر کردن فضای آموزشی ما گردیده است.

در چنین شرایطی است که برگزاری همایش‌های علمی نظیر کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی می‌تواند ضمن ارتقاء جایگاه علوم انسانی و بومی سازی آن، مانیفستی باشد برای شروع یک فصل جدید در تولید محتوای علوم انسانی و راهی که بازگشاینده بن‌بست‌های خاص متفکرین و مترجمین این حوزه در سال‌های اخیر بوده است.

بیانیه کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی حاکی از نگاه بنیادی به مهم‌ترین بخش مغفول نظام آموزش عالی ما است: «تحول در علوم انسانی همواره یکی از مطالبات جدی اساتید و دانشجویان کشور در طول ۳۵ سال اخیر، و از جمله تأکیدات اصولی امام راحل (ره) و رهبر معظم انقلاب اسلامی به شمار رفته است. البته در این زمینه سه رویکرد عمده وجود دارد. رویکرد اول، پذیرش علوم انسانیِ متداول را امری اجتناب‌ناپذیر دانسته و در خوش‌بینانه‌ترین وجه، تحول در علوم انسانی را به منزله تغییرات ظاهری در متون و سرفصل‌های دانشگاهی برای رفع برخی تعارضات آشکار میان آموزه‌های اسلامی و نظریه‌های غربی و سکولار می‌داند. رویکرد دوم، با کنار گذاشتن کامل علوم انسانی متداول و حتی نفی روش‌شناسی‌های رایج علمی، تحول در علوم انسانی را به منزله جایگزین نمودن آموزه‌های نقلیِ اسلامی با علوم انسانی موجود می‌داند. در این بین، رویکرد سومی وجود دارد که نگاه آن به موضوع تحول در علوم انسانی به دور از هرگونه افراط و تفریط، نگاهی متعادل است. بر اساس این رویکرد، علوم انسانی و طبقه‌بندی آن باید بر اساس جهان‌بینی اسلامی مورد بازنگری قرار گیرد و در این بازنگری قطعاً علاوه بر تحول در فلسفه علوم انسانی و به تبع آن، فلسفه‌های هر علم (فلسفه‌های مضاف)، و ضمن ارائه روش‌شناسی‌های جدید، در جایگاه و کارکرد روش‌شناسی‌های متداولِ علمی نیز تغییراتی حاصل شود. بنابراین رویکرد سوم علاوه بر درک فوائد گزینش همه وجوهات مثبت و ممتاز علوم انسانی متداول، بیش از هر چیز، بر تولید فکر و تئوری و تاسیس بنیان‌های جدید علمی بر پایه مبانی و اصول دینی و توجه به اقتضائات بومی تاکید دارد.»

در طول سال‌های گذشته تقریباً رویکرد اول بر سایر رویکردها غلبه داشته است و همین امر موجب گردیده تا نه‌تنها اقدامات انجام شده در زمینه تحول در علوم انسانی قانع کننده نباشد بلکه زمینه تقویت رویکرد دوم نیز فراهم شود. با این وصف، لازم است رویکرد سوم که اولاً از مرحله شعار عبور کرده و تجارب قابل قبولی نیز در صحنه عمل (در داخل و خارج کشور) داشته است و ثانیاً از شفافیت، امکان عملی‌سازی و از همه مهم‌تر قرابت بیشتر با تعالیم اسلامی برخوردار است مورد بررسی و کنکاش عمیق قرار گرفته و از این طریق زمینه تبدیل آن به یک تئوری پایه در موضوع تحول در علوم انسانی فراهم شود.

از طرف دیگر هم اکنون شاهد برخورد کج‌دار و مریز با موضوع تحول در علوم انسانی از سوی شماری از اساتید و صاحب نظرانی که حتی به ضرورت تحول نیز معتقد هستند می‌باشیم تا جایی که این گروه بعضاً ترجیح می‌دهند از به‌کارگیری پسوند اسلامی برای علوم انسانی پرهیز کنند؛ لکن به نظر می‌رسد رویکرد سوم با آنکه سعی می‌کند از نگاه‌های افراطی و تفریطی در این عرصه دوری نماید، از معرفی علوم انسانی به علوم انسانیِ اسلامی ابایی ندارد و به‌کارگیری این عنوان را در جهت نمایان شدن واقعیت‌ها و هموار شدن مسیر تحول در علوم انسانی لازم می‌داند.

نکته دیگر اینکه، بر خلاف دیدگاهی که خاستگاه تحول در علوم انسانی اسلامی را صرفاً یک خاستگاه ایرانی می‌داند، اسلامی شدن علوم انسانی با رویکرد متعادل، طرفداران زیادی در جهان دارد. امروز شاهد شمار کثیری از اساتید و اندیشمندان جهان اسلام هستیم که ضمن اعتقاد به عدم مقبولیت و ناکارآمدی علوم انسانی سکولار در جوامع اسلامی، به جد بر ضرورت دست‌یابی به یک علوم انسانیِ اسلامی با رویکرد متعادل تاکید نموده و پیشرفت‌هایی نیز در مسیر دست‌یابی به یک تئوری مبنا در این زمینه داشته‌اند. بعلاوه آنکه برخی از طرفداران پرکار و جدی مقوله تحول علوم انسانی را غربیان منتقد و غیرمسلمانِ علوم انسانی تشکیل می‌دهند که در بخشی از عرصه‌ها نیز با روشن‌فکران مسلمان اشتراک نظر داشته و در مجموع به پیشبرد حرکت تحول کمک می‌کنند. تا جایی که برخی از این اندیشمندان صریحاً بر غرب‌زدایی از حوزه علوم انسانی و تأسیس بنایی کاملاً جدید مبتنی بر جهان‌بینی فطری اصرار دارند.

بنابر آنچه ذکر شد، امروز ایجاد زمینه مساعد برای معرفی دقیق رویکرد متعادل، و نیز هم‌افزایی اندیشمندان مسلمان ایرانی و خارجی چه در نقد علوم انسانی غربی و چه در هموار نمودن راه دست‌یابی به تئوری علوم انسانیِ اسلامی یک ضرورت است و برگزاری یک کنگره علمی جدی و غیر تشریفاتی برای شروع این حرکت اساسی می‌تواند یک گام مهم و ارزشمند به حساب آید.

به نظر می‌آید نخبگان علوم انسانی باید در عین تضارب آرا، هم‌افزایی خود را برای از دست ندادن جایگاه علوم انسانی حفظ کنند تا شرایط به سمت سقوط علوم انسانی پیش نرود. بازخوانی خط و ربط و آسیب شناسی اکنون و گذشته علوم انسانی، قطع یقین ضمن بازخورد مثبت نگاه خود انتقادی نسبت به آن، میدان قدرت را برای حضور دوباره علوم انسانی فراهم کرده و رشد و شکوفایی مجدد کرسی‌های علوم انسانی در دانشگاه و جامعه را سبب می‌شود.
 

انتهای پیام/

 

لینک سریع

#

تبلیغات